Natuurschoon-
Militair Vliegveld Havelte-de Cultuur van de dorpen
-Ooster- en Westerzand
Natuurschoon
Lang geleden, toen Nederland nog een onderdeel was van de uitgestrekte
Noord-Europese toendra, leefden er al mensen in Zuidwest-Drenthe. In- en
rondom Havelte zijn sporen van deze bewoners gevonden. Er zijn vuurstenen
werktuigen gevonden uit het paleolithicum en microliet en uit het mesolithicum.
Uit het neolithicum dateren de twee Havelter hunebedden, die 5000 jaar geleden
werden gebouwd door het boerenvolk van de Trechterbekercultuur als grafkamers,
waarin zij hun doden bijzetten.
In het bosachtig landschap stichtten boeren kleine nederzettingen. Het bos
werd gekapt of verbrand en akkers werden aangelegd. Er ontstonden uitgestrekte
heidevelden.
Rond 500 na Christus werden de eerste essen aangelegd. Essen zijn akkers op de
overgangen van de hogere gronden naar beekdalen. Boeren verbouwden hier granen
en hakvruchten. De essen werden bemest met plaggenmest uit de schaapskooien.
De daarvoor benodigde heideplaggen werden in het veld gestoken. Als dat te
vaak gebeurde ging het zand stuiven. In het Ooster- en Westerzand is dat nog
goed te zien. Deze voedselarme gronden hebben weinig vermogen om vocht vast te
houden. Het meeste is met naaldhout beplant. Zo werden het Ooster- en
Westerzand beplant van 1901 tot 1910, het Uffelter- en het Holtingerzand in de
jaren dertig.
Op
de heide werden ook veenputten gegraven: zo zijn bij Uffelte tussen 1910 en
1920 het Uffelterveen, het Brandeveen en de Meeuwenkolonie door turfwinning
ontstaan (de turf werd afgevoerd via het Uffelter Vaartje naar de Drentse
Hoofdvaart).
De uitvinding van de
kunstmest betekende voor veel heidevelden een overgang naar cultuurgrond. Maar
de inzet van natuurbeschermers, evenals de toewijzing van een deel van het
gebied tot militair oefenterrein, heeft er toe geleid dat u in dit deel van
Drenthe nog uren door de schitterende natuur kunt wandelen.
Op 12 november 1996 heeft de provincie de minister van LNV verzocht het
potentiële Nationaal Park Ooster- en Westerzand in studie
te nemen. De natuurwaarden van het Ooster- en Westerzand manifesteren zich in
de aanwezigheid van een karakteristiek stuwmorenenlandschap (Havelterberg,
Bisschopsberg), een zeer kwetsbaar stuifzandlandschap (Ooster- en Westerzand,
Holtingerzand) en het voorkomen van geplooide keileemlagen, morenen en pingo's.
Verder is er een buitengewoon rijke planten- en dierenwereld. Er zijn veel
vennen met specifieke planten- en diersoorten, waaronder vele van de Rode
lijst. De vennen kennen een grote verscheidenheid aan plantensoorten, w.o.
Klokjesgentiaan, Kleine en Ronde zonnedauw, Kleine veenbes, Lavendelhei, en
diersoorten als Heikikker, Wintertaling, Dodaars en Geoorde fuut. Het is een
gevarieerd overgangsgebied van het natuur- en cultuurgebied met veel poelen,
houtwallen en houtsingels, bosjes, esrandbegroeiingen, zandpaden met
belangwekkende bermen e.d. Daardoor is het voor veel zeldzame en beschermde
planten- en diersoorten een laatste toevlucht, o.a. voor Adder, Ringslang,
Zandhagedis, mogelijk Gladde slang, Kamsalamander en Boomkikker. Een gevolg
van de aanwezigheid van veel zeldzame plantensoorten is het voorkomen van
insecten die daarvan afhankelijk zijn: Gentiaanblauwtje, Zilveren maan,
Kommavlinder en Veenhooibeestje.
Eén van de favoriete plekjes is het Uffelter Binnenveld. Dit gebied ligt namelijk vlak bij Uffelte. In de terreinengids van de Stichting Het Drentse Landschap staat het volgende over dit gebied geschreven:
Uffelter Binnenveld:
In Drenthe wordt de term 'binnenveld' vaker gebruikt als aanduiding voor
kleine heideterreinen, omsloten door cultuurland. De hoogteverschillen in het
terrein zijn aan het einde van de laatste IJstijd ontstaan onder invloed van
grote zandstormen. In het toenmalige koude en droge klimaat was dat een
alledaags verschijnsel. De prehistorische bewoners die zich hier zo'n 13.000
jaar na de laatste zandstormen vestigden, begroeven hun doden in grafheuvels.
Een van deze grafheuvels, die bekend staat onder de naam Eupenbarchien of
Kloppersbarchien, bevindt zich aan de westzijde van het Binnenveld. In 1950 is
de heuvel grondig gerestaureerd.
In het Uffelter Binnenveld zijn op veel plaatsen sporen van de Tweede
Wereldoorlog te zien, zoals bunkerresten en loopgraven. De bezetter begon in
Havelte namelijk in november 1942 met de aanleg van een Duits vliegveld (zie
verderop). De bunkers speelden een rol bij de verdediging van het door de
Duitsers aangelegde, maar nauwelijks gebruikte vliegveld op de Havelterberg.
Plantenwereld
De
vegetatie van het heideterrein is mede als gevolg van de hoogteverschillen
bijzonder gevarieerd van samenstelling.
In de natste delen groeit Veenpluis en Zonnedauw. Eén van de vennen dreigt
dicht te groeien met Waterdrieblad, wat vooral tijdens de bloeiperiode (mei-juni)
een spectaculair beeld oplevert. Het bos dat de heide aan alle kanten omzoomt,
is bijzonder gevarieerd van samenstelling. Plaatselijk is de kruidlaag goed
tot ontwikkeling gekomen. De tere witte bloemetjes van de Bosmuur zijn hierin
een weinig opvallende maar toch sierlijke verschijning. In het voorjaar
trekken de paarsblauwe bloemen van het Kruipend zenegroen in de aangrenzende
hooilanden al van verre de aandacht.
Dierenleven
Het tegen het Uffelter Binnenveld aangelegen vochtige graslandgebied
Meeuwenveen vormt een bijzonder aantrekkelijk weidevogelgebied. In de
waterhoudende restanten van de bunkers zien Kleine watersalamanders kans zich
voort te planten. Ook padden en kikkers komen er graag een bad nemen. De
vennen worden gebruikt als voortplantingsplaats door Groene kikkers, Bruine
kikkers, Heikikkers (zie foto) en padden. Ringslangen komen hier graag een
kikkertje verschalken. Ook vele soorten libellen en waterjuffers, waaronder de
zeer zeldzame Tengere pantserjuffer, voelen zich thuis bij de vennen. In de
diepste poelen in het aangrenzende cultuurland komen Kamsalamanders voor.
Zo, dit was slechts een bescheiden illustratie van al het moois dat hier in de omgeving aan bos, heide en vennen is te zien. Voor een meer uitgebreide beschouwing kunt u terecht bij Staatsbosbeheer, Stichting 'Het Drentse Landschap' en Natuurmonumenten.
Excursie over het militair vliegveld Havelte
Het militair vliegveld dat de bezetter begon aan te leggen in november 1942 was
bedoeld voor luchtaanvallen op Engeland. Hele bossen werden gerooid en heuvels
en dalen geëgaliseerd door duizenden arbeiders. Aanwezige boerderijtjes werden
afgebroken. Zo is bijvoorbeeld de plaats Darp bijna geheel van de kaart
geveegd om pas na de oorlog op een nieuwe plek weer te worden opgebouwd.
In de winter van 1944/1945 breidden de Duitsers het vliegveld uit in de
richting van de Havelterberg tot vlak bij de hunebedden. Het grote hunebed
werd ontmanteld en de stenen werden begraven in een 7 m diep gat naast het
hunebed. Het kleine hunebed werd geheel onder het zand bedolven. Na de
bevrijding kon prof. Van Giffen dank zij de tekeningen uit 1918 en de intact
gebleven vloer met aanwijsbare plaatsen van de stenen het grote hunebed op de
oorspronkelijke plaats herbouwen.
De startbaan van het vroegere vliegveld aan de Ruiterweg is zonder moeite
terug te vinden. De andere bij de Schipslootweg is nooit afgebouwd en zou veel
groter worden dan de eerste. Langs de rolbaan (nu een onverharde weg richting
Hunehuis) liggen wijde kuilen uitgegraven in de zuidhelling van de
Havelterberg, met eromheen cirkelvormige wallen van rode keileem, afkomstig
uit de kuilen: vliegtuigopstelplaatsen, waar de Messerschmidts in bomvrije
hangars verborgen stonden (in de oorlogsjaren was het bos op de berg er nog
niet). De wallen dienden ter bescherming tegen bom- en granaatscherven. Verder
zijn loopgraven en plaatsen van mitrailleurnesten nog in het veld te herkennen.
Op de berg zijn veel oude bomtrechters. In september 1944 vond het eerste
grote bombardement van het vliegveld door de geallieerden plaats. Op 24 maart
1945 werd het hele vliegveld inclusief startbaan bij een groots opgezette
luchtaanval grondig vernield. Naderhand werden ongeveer 2000 bomgaten op en
bij het terrein aangetroffen. Bij de inslag van de bom(men) is de keileem op
de rand van de trechter geslingerd, wat nog te zien is aan de vegetatie van
voedselrijker grond. In sommige trechters staat water, dat niet kan wegzijgen,
omdat de bodem van de kraters bestaat uit moeilijk doorlaatbare keileem.
Regenplassen en greppels zijn melkachtig troebel door de leem. De startbaan is
dankzij de vele ondiepe bomtrechters een prachtig geaccidenteerd
schraalgrasland met verspreide dennen en berken. De Amerikanen en Engelsen
deden onopzettelijk aan natuurontwikkeling, die nu miljoenen guldens zou
kosten. Er komen veel soorten voor, die alleen hier te vinden zijn of op maar
een paar plaatsen elders in ons land: Rozenkransje, Moeraswespen-orchis, Rond
wintergroen, Addertong, Maanvaren, Fraai duizendguldenkruid, Grote keverorchis,
Wilde tijm en Valkruid.
Het gebied is ook voor veel zeldzame diersoorten een laatste toevlucht, o.a.
voor Adder, Ringslang, Zandhagedis, mogelijk Gladde slang, Kamsalamander en
Boomkikker. Een gevolg van de aanwezigheid van veel zeldzame plantensoorten is
het voorkomen van insecten die daarvan afhankelijk zijn: Gentiaanblauwtje,
Zilveren maan, Kommavlinder en Veenhooibeestje.
info: http://www.theunis.nl/Havelte+omgeving.html
